Slot: de delen van een wetenschap en de acht hoofdpunten

خاتِمَةٌ

لِكُلِّ عِلْمٍ ثَلاثَةُ أُمُورٍ: أَحَدُها المَوْضُوعُ، وَهُوَ ما يُبْحَثُ فِي العِلْمِ عَنْ عَوارِضِهِ اللّاحِقَةِ الذّاتِيَّةِ، كَبَدَنِ الإِنْسانِ لِعِلْمِ الطِّبِّ، وَالكَلِمَةِ وَالكَلامِ لِعِلْمِ النَّحْوِ، وَالمِقْدارِ المُتَّصِلِ لِعِلْمِ الهَنْدَسَةِ، وَالمَعْلُومِ التَّصَوُّرِيِّ وَالمَعْلُومِ التَّصْدِيقِيِّ لِصِناعَتِي هٰذِهِ. وَيَنْبَغِي أَنْ يُعْلَمَ أَنَّهُ لا يُبْحَثُ عَنْ وُجُودِ المَوْضُوعِ، وَلا يُبْحَثُ عَنْ ماهِيَّتِهِ فِي العِلْمِ الَّذِي هُوَ مَوْضُوعٌ لَهُ؛ فَلا يَبْحَثُ الطَّبِيبُ عَنْ بَدَنِ الإِنْسانِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مَوْجُودٌ، وَجِسْمٌ نامٍ، أَوْ حَيَوانٌ ناطِقٌ، وَلا النَّحْوِيُّ عَنْ حَقِيقَةِ الكَلِمَةِ وَالكَلامِ. وَمِنْ ثَمَّ لَمّا كانَ مَوْضُوعُ عِلْمِ الطَّبِيعِيِّ الجِسْمَ المُطْلَقَ، وَكانَ صاحِبُ هٰذا الفَنِّ يُورِدُ مَباحِثَ الهَيُولَى وَالصُّورَةِ فِي الطَّبِيعِيّاتِ، أُشْكِلَ عَلَيْهِ أَنَّ الهَيُولَى وَالصُّورَةَ مِنْ أَجْزاءِ الجِسْمِ وَمُقَوِّماتِهِ، فَكَيْفَ يُورِدُ هٰذِهِ المَباحِثَ فِي الطَّبِيعِيّاتِ؟ وَاعْتُذِرَ مِنْ قِبَلِهِ أَنَّ هٰذِهِ المَباحِثَ اسْتِطْرادِيَّةٌ. وَثانِيها المَبادِي، وَالمَبادِي ما يُبْتَنَى عَلَيْهِ المَسائِلُ، وَهِيَ إِمّا تَصَوُّرِيَّةٌ، أَيْ حُدُودٌ تُورَدُ لِمَوْضُوعِ الصِّناعَةِ وَأَجْزائِهِ وَجُزْئِيّاتِهِ وَأَعْراضِهِ الذّاتِيَّةِ، أَوْ تَصْدِيقِيَّةٌ، وَهِيَ المُقَدِّماتُ الَّتِي تُؤَلَّفُ مِنْها قِياساتُهُ، إِمّا بَدِيهِيَّةٌ وَتُسَمَّى العُلُومَ المُتَعارَفَةَ، أَوْ غَيْرُ بَدِيهِيَّةٍ بَلْ نَظَرِيَّةٌ مُسَلَّمَةٌ: فَإِنْ كانَ التَّسْلِيمُ عَلَى سَبِيلِ حُسْنِ الظَّنِّ مِمَّنْ أَلْقاهُ إِلَيْهِ تُسَمَّى أُصُولًا مَوْضُوعَةً، وَإِنْ كانَ التَّسْلِيمُ مَعَ الاسْتِنْكارِ يُسَمَّى مُصادَرَةً. وَثالِثُها المَسائِلُ، وَهِيَ الَّتِي اشْتَمَلَ العِلْمُ عَلَيْها، وَيُحاوَلُ إِثْباتُها بِالدَّلِيلِ.

Elke wetenschap heeft drie dingen. Het eerste is het onderwerp: datgene waarvan de essentiële accidenten, die het toekomen, in de wetenschap onderzocht worden; zoals het menselijk lichaam voor de geneeskunde, het woord en de zin voor de grammatica, de continue grootheid voor de meetkunde, en wat door voorstelling gekend wordt en wat door instemming gekend wordt voor deze kunst van mij. Men moet weten dat noch het bestaan van het onderwerp noch zijn wezen onderzocht wordt in de wetenschap waarvan het het onderwerp is. De arts onderzoekt het menselijk lichaam dus niet voor zover het bestaat, een groeiend lichaam is of een redelijk dier; en de grammaticus onderzoekt niet de werkelijkheid van het woord en de zin. Daarom, omdat het onderwerp van de natuurwetenschap het lichaam als zodanig is, en de meester van dit vak de besprekingen van de oermaterie en de vorm in de natuurwetenschappen uiteenzet, is tegen hem de moeilijkheid ingebracht dat oermaterie en vorm tot de delen en bestanddelen van het lichaam horen: hoe kan hij deze besprekingen dan in de natuurwetenschappen uiteenzetten? Het excuus dat namens hem gegeven wordt, is dat deze besprekingen uitweidingen zijn. Het tweede zijn de beginselen. De beginselen zijn datgene waarop de vraagstukken gebouwd worden. Ze behoren ofwel tot de voorstelling: definities die gegeven worden van het onderwerp van de kunst, van zijn delen, zijn afzonderlijke gevallen en zijn essentiële accidenten; ofwel tot de instemming: de premissen waaruit haar syllogismen bestaan. Die zijn ofwel vanzelfsprekend, en heten dan axioma's; ofwel niet vanzelfsprekend maar verworven en toegegeven. Worden ze toegegeven uit een goede mening over wie ze naar voren bracht, dan heten ze gestelde grondslagen; worden ze met tegenzin toegegeven, dan heet [zo'n premisse] een postulaat. Het derde zijn de vraagstukken: wat de wetenschap bevat en wat ze met bewijs probeert vast te stellen.

al-Mirqāt · p. 62

فَصْلٌ فِي الرُّؤُوسِ الثَّمانِيَةِ

اعْلَمْ أَنَّ القُدَماءَ كانُوا يَذْكُرُونَ فِي مَبادِي الكُتُبِ أَشْياءَ ثَمانِيَةً، وَيُسَمُّونَها الرُّؤُوسَ الثَّمانِيَةَ: أَحَدُها الغَرَضُ، أَعْنِي العِلَّةَ الغائِيَّةَ؛ لِئَلّا يَكُونَ النّاظِرُ عابِثًا. وَثانِيها المَنْفَعَةُ؛ لِيَتَسَهَّلَ عَلَيْهِ المَشَقَّةُ فِي تَحْصِيلِهِ. وَثالِثُها التَّسْمِيَةُ أَعْنِي عُنْوانَ العِلْمِ؛ لِيَكُونَ عِنْدَ النّاظِرِ إِجْمالُ ما يُفَصِّلُهُ الغَرَضُ. وَرابِعُها المُؤَلِّفُ؛ لِيَسْكُنَ قَلْبُ المُتَعَلِّمِ. وَخامِسُها أَنَّهُ فِي أَيِّ مَرْتَبَةٍ هُوَ؛ لِيُعْلَمَ عَلَى أَيِّ عِلْمٍ يَجِبُ تَقْدِيمُهُ، وَعَنْ أَيِّ عِلْمٍ يَجِبُ تَأْخِيرُهُ. وَسادِسُها أَنَّهُ مِنْ أَيِّ عِلْمٍ هُوَ؛ لِيُطْلَبَ ما يَلِيقُ بِهِ. وَسابِعُها القِسْمَةُ، وَهُوَ أَبْوابُ العِلْمِ وَالكِتابِ. وَثامِنُها أَنْحاءُ التَّعْلِيمِ، وَهِيَ التَّقْسِيمُ وَالتَّحْلِيلُ وَالتَّحْدِيدُ وَالبُرْهانُ؛ لِيُعْرَفَ أَنَّ الكِتابَ مُشْتَمِلٌ عَلَى كُلِّها أَوْ بَعْضِها. أَقُولُ وَأَنا مُحَمَّد فَضْل إِمام الخَيْرآبادِيُّ: هٰذا آخِرُ ما أَرَدْنا جَمْعَهُ وَتَأْلِيفَهُ فِي هٰذِهِ الرِّسالَةِ مِنْ كُتُبِ الأَقْدَمِينَ وَكَلِماتِ المُتَأَخِّرِينَ، وَالغَرَضُ مِنْ هٰذا التَّأْلِيفِ لَيْسَ إِلّا تَعْلِيمَ المُبْتَدِئِينَ، وَتَسْهِيلَ الأَمْرِ عَلَى الطّالِبِينَ؛ فَإِنْ نَفَعَكَ أَيُّها الطّالِبُ الرّاغِبُ هٰذِهِ العُجالَةُ نَفْعًا يَسِيرًا فَلا تَنْسَنِي بِدُعاءِ حُسْنِ الخاتِمَةِ، وَالنَّجاةِ مِنَ الحاطِمَةِ. وَصَلَّى اللهُ عَلَى سَيِّدِنا مُحَمَّدٍ خاتَمِ النَّبِيِّينَ، أَوَّلًا وَآخِرًا وَظاهِرًا وَباطِنًا، وَالحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ العالَمِينَ.

Weet dat de ouden aan het begin van boeken acht dingen noemden, die ze de acht hoofdpunten noemden. Het eerste is het doel, ik bedoel de doeloorzaak, zodat de lezer niet doelloos bezig is. Het tweede is het nut, zodat de moeite van het verwerven [van de wetenschap] hem lichter valt. Het derde is de naam, ik bedoel de titel van de wetenschap, zodat de lezer een samenvatting heeft van wat het doel uitvoerig uiteenzet. Het vierde is de auteur, zodat het hart van de leerling gerust kan zijn. Het vijfde is de rang die ze inneemt, zodat bekend is vóór welke wetenschap ze moet komen en na welke. Het zesde is tot welke wetenschap ze behoort, zodat gezocht kan worden wat erbij past. Het zevende is de indeling, dat wil zeggen: de hoofdstukken van de wetenschap en van het boek. Het achtste zijn de wijzen van onderricht: indeling, ontleding, definitie en demonstratie, zodat bekend is of het boek ze allemaal bevat of sommige. Ik zeg – en ik ben Muḥammad Faḍl-i Imām al-Khayrābādī –: dit is het einde van wat we in deze verhandeling wilden verzamelen en samenstellen uit de boeken van de ouden en de woorden van de latere geleerden. Het doel van deze samenstelling is niets anders dan het onderricht van beginners en het gemakkelijk maken van de zaak voor studenten. Heeft dit haastige werk je dus ook maar een beetje genut, gretige student, vergeet mij dan niet in een gebed om een goed einde en om redding uit al-Ḥāṭima [het Verpletterende Vuur]. Moge God zegen schenken aan onze meester Muḥammad, het Zegel van de Profeten, in het begin en aan het einde, uiterlijk en innerlijk; en lof zij God, de Heer van de werelden.

al-Mirqāt · p. 63