Hâtime: bir ilmin kısımları ve sekiz başlık

خاتِمَةٌ

لِكُلِّ عِلْمٍ ثَلاثَةُ أُمُورٍ: أَحَدُها المَوْضُوعُ، وَهُوَ ما يُبْحَثُ فِي العِلْمِ عَنْ عَوارِضِهِ اللّاحِقَةِ الذّاتِيَّةِ، كَبَدَنِ الإِنْسانِ لِعِلْمِ الطِّبِّ، وَالكَلِمَةِ وَالكَلامِ لِعِلْمِ النَّحْوِ، وَالمِقْدارِ المُتَّصِلِ لِعِلْمِ الهَنْدَسَةِ، وَالمَعْلُومِ التَّصَوُّرِيِّ وَالمَعْلُومِ التَّصْدِيقِيِّ لِصِناعَتِي هٰذِهِ. وَيَنْبَغِي أَنْ يُعْلَمَ أَنَّهُ لا يُبْحَثُ عَنْ وُجُودِ المَوْضُوعِ، وَلا يُبْحَثُ عَنْ ماهِيَّتِهِ فِي العِلْمِ الَّذِي هُوَ مَوْضُوعٌ لَهُ؛ فَلا يَبْحَثُ الطَّبِيبُ عَنْ بَدَنِ الإِنْسانِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مَوْجُودٌ، وَجِسْمٌ نامٍ، أَوْ حَيَوانٌ ناطِقٌ، وَلا النَّحْوِيُّ عَنْ حَقِيقَةِ الكَلِمَةِ وَالكَلامِ. وَمِنْ ثَمَّ لَمّا كانَ مَوْضُوعُ عِلْمِ الطَّبِيعِيِّ الجِسْمَ المُطْلَقَ، وَكانَ صاحِبُ هٰذا الفَنِّ يُورِدُ مَباحِثَ الهَيُولَى وَالصُّورَةِ فِي الطَّبِيعِيّاتِ، أُشْكِلَ عَلَيْهِ أَنَّ الهَيُولَى وَالصُّورَةَ مِنْ أَجْزاءِ الجِسْمِ وَمُقَوِّماتِهِ، فَكَيْفَ يُورِدُ هٰذِهِ المَباحِثَ فِي الطَّبِيعِيّاتِ؟ وَاعْتُذِرَ مِنْ قِبَلِهِ أَنَّ هٰذِهِ المَباحِثَ اسْتِطْرادِيَّةٌ. وَثانِيها المَبادِي، وَالمَبادِي ما يُبْتَنَى عَلَيْهِ المَسائِلُ، وَهِيَ إِمّا تَصَوُّرِيَّةٌ، أَيْ حُدُودٌ تُورَدُ لِمَوْضُوعِ الصِّناعَةِ وَأَجْزائِهِ وَجُزْئِيّاتِهِ وَأَعْراضِهِ الذّاتِيَّةِ، أَوْ تَصْدِيقِيَّةٌ، وَهِيَ المُقَدِّماتُ الَّتِي تُؤَلَّفُ مِنْها قِياساتُهُ، إِمّا بَدِيهِيَّةٌ وَتُسَمَّى العُلُومَ المُتَعارَفَةَ، أَوْ غَيْرُ بَدِيهِيَّةٍ بَلْ نَظَرِيَّةٌ مُسَلَّمَةٌ: فَإِنْ كانَ التَّسْلِيمُ عَلَى سَبِيلِ حُسْنِ الظَّنِّ مِمَّنْ أَلْقاهُ إِلَيْهِ تُسَمَّى أُصُولًا مَوْضُوعَةً، وَإِنْ كانَ التَّسْلِيمُ مَعَ الاسْتِنْكارِ يُسَمَّى مُصادَرَةً. وَثالِثُها المَسائِلُ، وَهِيَ الَّتِي اشْتَمَلَ العِلْمُ عَلَيْها، وَيُحاوَلُ إِثْباتُها بِالدَّلِيلِ.

Her ilmin üç şeyi vardır. Birincisi mevzudur (konu): ilimde kendisine arız olan zâtî arazları araştırılan şeydir; tıp ilmi için insan bedeni, nahiv ilmi için kelime ve kelâm, hendese ilmi için muttasıl miktar, benim bu sanatım için de tasavvurî malûm ve tasdikî malûm gibi. Bilinmelidir ki mevzuun ne varlığı ne de mâhiyeti, mevzuu olduğu ilimde araştırılır. Dolayısıyla tabip insan bedenini mevcut, gelişen bir cisim (cism-i nâmî) ya da nâtık hayvan olması bakımından araştırmaz; nahivci de kelime ve kelâmın hakikatini araştırmaz. Bu yüzden tabiî ilmin mevzuu mutlak cisim olup bu fennin sahibi heyûlâ ve sûret konularını tabiiyyâtta ele alınca, ona şöyle bir müşkil yöneltilmiştir: heyûlâ ve sûret cismin parçalarından ve mukavvimlerindendir (kurucu unsurlarındandır); öyleyse bu konuları tabiiyyâtta nasıl ele alır? Onun adına şöyle özür getirilmiştir: bu konular istitrâdîdir (ara konudur). İkincisi mebâdîdir. Mebâdî, meselelerin üzerine bina edildiği şeydir. Bunlar ya tasavvurîdir, yani sanatın mevzuu, onun parçaları, cüzîleri ve zâtî arazları için verilen tariflerdir; ya da tasdikîdir, yani onun kıyaslarının kendilerinden oluştuğu öncüllerdir. Bunlar da ya bedihîdir ve ulûm-ı müteârife (genel kabul görmüş ilkeler) diye adlandırılır; ya da bedihî değil, nazarî ve kabul edilmiştir: kabul, onu ortaya koyana hüsnüzan yoluyla ise usûl-i mevzûa diye adlandırılır; kabul isteksizlikle (istinkâr ile) ise müsâdere diye adlandırılır. Üçüncüsü mesâildir (meseleler): ilmin içerdiği ve delille ispat edilmeye çalışılan şeylerdir.

al-Mirqāt · s. 62

فَصْلٌ فِي الرُّؤُوسِ الثَّمانِيَةِ

اعْلَمْ أَنَّ القُدَماءَ كانُوا يَذْكُرُونَ فِي مَبادِي الكُتُبِ أَشْياءَ ثَمانِيَةً، وَيُسَمُّونَها الرُّؤُوسَ الثَّمانِيَةَ: أَحَدُها الغَرَضُ، أَعْنِي العِلَّةَ الغائِيَّةَ؛ لِئَلّا يَكُونَ النّاظِرُ عابِثًا. وَثانِيها المَنْفَعَةُ؛ لِيَتَسَهَّلَ عَلَيْهِ المَشَقَّةُ فِي تَحْصِيلِهِ. وَثالِثُها التَّسْمِيَةُ أَعْنِي عُنْوانَ العِلْمِ؛ لِيَكُونَ عِنْدَ النّاظِرِ إِجْمالُ ما يُفَصِّلُهُ الغَرَضُ. وَرابِعُها المُؤَلِّفُ؛ لِيَسْكُنَ قَلْبُ المُتَعَلِّمِ. وَخامِسُها أَنَّهُ فِي أَيِّ مَرْتَبَةٍ هُوَ؛ لِيُعْلَمَ عَلَى أَيِّ عِلْمٍ يَجِبُ تَقْدِيمُهُ، وَعَنْ أَيِّ عِلْمٍ يَجِبُ تَأْخِيرُهُ. وَسادِسُها أَنَّهُ مِنْ أَيِّ عِلْمٍ هُوَ؛ لِيُطْلَبَ ما يَلِيقُ بِهِ. وَسابِعُها القِسْمَةُ، وَهُوَ أَبْوابُ العِلْمِ وَالكِتابِ. وَثامِنُها أَنْحاءُ التَّعْلِيمِ، وَهِيَ التَّقْسِيمُ وَالتَّحْلِيلُ وَالتَّحْدِيدُ وَالبُرْهانُ؛ لِيُعْرَفَ أَنَّ الكِتابَ مُشْتَمِلٌ عَلَى كُلِّها أَوْ بَعْضِها. أَقُولُ وَأَنا مُحَمَّد فَضْل إِمام الخَيْرآبادِيُّ: هٰذا آخِرُ ما أَرَدْنا جَمْعَهُ وَتَأْلِيفَهُ فِي هٰذِهِ الرِّسالَةِ مِنْ كُتُبِ الأَقْدَمِينَ وَكَلِماتِ المُتَأَخِّرِينَ، وَالغَرَضُ مِنْ هٰذا التَّأْلِيفِ لَيْسَ إِلّا تَعْلِيمَ المُبْتَدِئِينَ، وَتَسْهِيلَ الأَمْرِ عَلَى الطّالِبِينَ؛ فَإِنْ نَفَعَكَ أَيُّها الطّالِبُ الرّاغِبُ هٰذِهِ العُجالَةُ نَفْعًا يَسِيرًا فَلا تَنْسَنِي بِدُعاءِ حُسْنِ الخاتِمَةِ، وَالنَّجاةِ مِنَ الحاطِمَةِ. وَصَلَّى اللهُ عَلَى سَيِّدِنا مُحَمَّدٍ خاتَمِ النَّبِيِّينَ، أَوَّلًا وَآخِرًا وَظاهِرًا وَباطِنًا، وَالحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ العالَمِينَ.

Bil ki kudemâ kitapların başlarında sekiz şey zikreder ve bunlara rüûs-ı semâniye (sekiz başlık) derlerdi. Birincisi garaz, yani illet-i gâiyyedir; tâ ki bakan kimse abesle uğraşmış olmasın. İkincisi menfaattir; tâ ki [ilmi] elde etmenin zahmeti ona kolay gelsin. Üçüncüsü tesmiye, yani ilmin unvanıdır; tâ ki garazın tafsil ettiği şeyin özeti bakanın yanında bulunsun. Dördüncüsü müelliftir; tâ ki öğrenenin kalbi mutmain olsun. Beşincisi onun hangi mertebede olduğudur; tâ ki hangi ilimden önce gelmesi ve hangi ilimden sonra gelmesi gerektiği bilinsin. Altıncısı onun hangi ilimden olduğudur; tâ ki ona lâyık olan aransın. Yedincisi kısmettir (taksim); bu, ilmin ve kitabın bablarıdır. Sekizincisi enhâ-i ta'lîmdir (öğretim yolları): taksim, tahlil, tahdid (tarif) ve burhan; tâ ki kitabın bunların hepsini mi yoksa bir kısmını mı içerdiği bilinsin. Ben Muḥammad Fazl-ı İmâm el-Hayrâbâdî derim ki: bu, en eskilerin kitaplarından ve müteahhirînin sözlerinden bu risalede derleyip telif etmek istediğimiz şeyin sonudur. Bu telifin maksadı, yeni başlayanlara öğretmekten ve talebelere işi kolaylaştırmaktan başka bir şey değildir. Ey istekli talebe, bu aceleyle yazılmış eser sana az da olsa fayda verirse, hüsn-i hâtime ve el-Hâtıme'den [ezip kıran ateşten] kurtuluş duasında beni unutma. Allah efendimiz, peygamberlerin sonuncusu Muḥammad'a evvelen ve âhiren, zâhiren ve bâtınen salât etsin; hamd âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur.

al-Mirqāt · s. 63