İkinci, üçüncü ve dördüncü şekiller

فصل

ويُشْتَرَطُ في إنْتاجِ الشَّكْلِ الثّانِي بحَسَبِ الكَيْفِ ـ أي الإيجابِ والسَّلْبِ ـ اخْتِلافُ المُقَدِّمَتَيْنِ؛ فإنْ كانَتِ الصُّغْرى مُوجَبَةً كانَتِ الكُبْرى سالِبَةً، وبالعَكْسِ؛ وبحَسَبِ الكَمِّ ـ أي الكُلِّيَّةِ والجُزْئِيَّةِ ـ كُلِّيَّةُ الكُبْرى، وإلّا يَلْزَمِ الاخْتِلافُ المُوجِبُ لعَدَمِ الإنْتاجِ، أي صِدْقُ القِياسِ مَعَ إيجابِ النَّتِيجَةِ تارَةً ومَعَ سَلْبِها أُخْرى. ونَتِيجَةُ هذا الشَّكْلِ لا يَكُونُ إلّا سالِبَةً، وضُرُوبُهُ النّاتِجَةُ أيْضًا أرْبَعَةٌ: أحَدُها مِن كُلِّيَّتَيْنِ والصُّغْرى مُوجَبَةٌ، يُنْتِجُ سالِبَةً كُلِّيَّةً، كقَوْلِنا: «كُلُّ ج ب، ولا شَيْءَ مِن ا ب»، «فلا شَيْءَ مِن ج ا». والدَّلِيلُ على هذا الإنْتاجِ عَكْسُ الكُبْرى؛ فإنّكَ إذا عَكَسْتَ الكُبْرى صارَ «لا شَيْءَ مِن ب ا»، وبانْضِمامِها إلى الصُّغْرى انْتَظَمَ الشَّكْلُ الأوَّلُ، ويُنْتِجُ النَّتِيجَةَ المَطْلُوبَةَ. الضَّرْبُ الثّانِي مِن مُوجَبَةٍ كُلِّيَّةٍ كُبْرى وسالِبَةٍ كُلِّيَّةٍ صُغْرى، كقَوْلِنا: «لا شَيْءَ مِن ج ب، وكُلُّ ا ب» يُنْتِجُ: «لا شَيْءَ مِن ج ا». والدَّلِيلُ على الإنْتاجِ عَكْسُ الصُّغْرى وجَعْلُها كُبْرى ثُمَّ عَكْسُ النَّتِيجَةِ. الضَّرْبُ الثّالِثُ مِن مُوجَبَةٍ جُزْئِيَّةٍ صُغْرى وسالِبَةٍ كُلِّيَّةٍ كُبْرى، يُنْتِجُ سالِبَةً جُزْئِيَّةً، كقَوْلِكَ: «بَعْضُ ج ب، ولا شَيْءَ مِن ا ب»، «فلَيْسَ بَعْضُ ج ا». الضَّرْبُ الرّابِعُ مِن سالِبَةٍ جُزْئِيَّةٍ صُغْرى ومُوجَبَةٍ كُلِّيَّةٍ كُبْرى، يُنْتِجُ سالِبَةً جُزْئِيَّةً؛ تَقُولُ: «بَعْضُ ج لَيْسَ ب، وكُلُّ ا ب»، «فبَعْضُ ج لَيْسَ ا».

İkinci şeklin netice vermesinde keyfiyet, yani olumluluk ve olumsuzluk bakımından iki öncülün farklı olması şart koşulur: küçük öncül mûcibe ise büyük öncül sâlibe olur, bunun tersi de böyledir; kemmiyet, yani küllîlik ve cüzîlik bakımından da büyük öncülün küllî olması şart koşulur. Aksi hâlde kısırlığı gerektiren ihtilaf (farklılık), yani kıyasın bir defa sonucun olumluluğuyla, başka bir defa da olumsuzluğuyla doğru olması gerekir. Bu şeklin sonucu ancak sâlibe olur. Netice veren darbları da dörttür. Birincisi iki küllîden oluşur ve küçük öncül mûcibedir; küllî sâlibe netice verir; “Her C B'dir ve hiçbir A B değildir”, “öyleyse hiçbir C A değildir” sözümüz gibi. Bu netice vermenin delili büyük öncülün aksidir: büyük öncülün aksini aldığında “Hiçbir B A değildir” olur; bunun küçük öncüle eklenmesiyle birinci şekil düzene girer ve aranan sonucu verir. İkinci darb küllî mûcibe bir büyük öncül ile küllî sâlibe bir küçük öncülden oluşur; “Hiçbir C B değildir ve her A B'dir” sözümüz gibi, bu “Hiçbir C A değildir” sonucunu verir. Netice vermenin delili küçük öncülün aksini alıp onu büyük öncül yapmak, sonra da sonucun aksini almaktır. Üçüncü darb cüzî mûcibe bir küçük öncül ile küllî sâlibe bir büyük öncülden oluşur ve cüzî sâlibe netice verir; “Bazı C B'dir ve hiçbir A B değildir”, “öyleyse değildir ki bazı C A olsun” demen gibi. Dördüncü darb cüzî sâlibe bir küçük öncül ile küllî mûcibe bir büyük öncülden oluşur ve cüzî sâlibe netice verir; şöyle dersin: “Bazı C B değildir ve her A B'dir”, “öyleyse bazı C A değildir”.

al-Mirqāt · s. 40

فصل

شَرْطُ إنْتاجِ الشَّكْلِ الثّالِثِ كَوْنُ الصُّغْرى مُوجَبَةً، وكَوْنُ أحَدِ المُقَدِّمَتَيْنِ كُلِّيَّةً؛ فضُرُوبُهُ النّاتِجَةُ سِتَّةٌ: أحَدُها «كُلُّ ب ج، وكُلُّ ب ا، فبَعْضُ ج ا»، وثانِيها «كُلُّ ب ج، ولا شَيْءَ مِن ب ا، فبَعْضُ ج لَيْسَ ا»، وثالِثُها «بَعْضُ ب ج، وكُلُّ ب ا، فبَعْضُ ج ا»، ورابِعُها «بَعْضُ ب ج، ولا شَيْءَ مِن ب ا، فبَعْضُ ج لَيْسَ ا»، وخامِسُها «كُلُّ ب ج، وبَعْضُ ب ا، فبَعْضُ ج ا»، وسادِسُها «كُلُّ ب ج، وبَعْضُ ب لَيْسَ ا، فبَعْضُ ج لَيْسَ ا».

Üçüncü şeklin netice vermesinin şartı küçük öncülün mûcibe olması ve iki öncülden birinin küllî olmasıdır. Buna göre netice veren darbları altıdır. Birincisi: “Her B C'dir ve her B A'dır; öyleyse bazı C A'dır.” İkincisi: “Her B C'dir ve hiçbir B A değildir; öyleyse bazı C A değildir.” Üçüncüsü: “Bazı B C'dir ve her B A'dır; öyleyse bazı C A'dır.” Dördüncüsü: “Bazı B C'dir ve hiçbir B A değildir; öyleyse bazı C A değildir.” Beşincisi: “Her B C'dir ve bazı B A'dır; öyleyse bazı C A'dır.” Altıncısı: “Her B C'dir ve bazı B A değildir; öyleyse bazı C A değildir.”

al-Mirqāt · s. 41

فصل

وشَرائِطُ إنْتاجِ الشَّكْلِ الرّابِعِ مَعَ كَثْرَتِها وقِلَّةِ جَدْواها مَذْكُورَةٌ في المَبْسُوطاتِ، فلا عَلَيْنا لو تَرَكْنا ذِكْرَها، وكذا شَرائِطُ سائِرِ الأشْكالِ بحَسَبِ الجِهَةِ لا يَتَحَمَّلُ أمْثالُ رِسالَتِي هذه لِبَيانِها.

Dördüncü şeklin netice vermesinin şartları, çok olmalarına ve faydalarının az olmasına rağmen, mebsût (geniş) eserlerde zikredilmiştir; bu yüzden onları zikretmeyi bıraksak bize bir kınama yoktur. Diğer şekillerin cihet bakımından şartları da böyledir: benim bu risalem gibileri onları açıklamayı kaldırmaz.

al-Mirqāt · s. 41

فائدة

ولَعَلَّكَ عَلِمْتَ مِمّا ألْقَيْنا عَلَيْكَ أنّ النَّتِيجَةَ في القِياسِ تَتْبَعُ أدْوَنَ المُقَدِّمَتَيْنِ في الكَيْفِ والكَمِّ، والأدْوَنُ في الكَيْفِ هو السَّلْبُ، وفي الكَمِّ هو الجُزْئِيَّةُ؛ فالقِياسُ مِن مُوجَبَةٍ وسالِبَةٍ يُنْتِجُ سالِبَةً، والمُرَكَّبُ مِن كُلِّيَّةٍ وجُزْئِيَّةٍ إنّما يُنْتِجُ جُزْئِيَّةً. وأمّا المُرَكَّبُ مِنَ الكُلِّيَّتَيْنِ فرُبَّما يُنْتِجُ كُلِّيَّةً، وقد يُنْتِجُ جُزْئِيَّةً.

Belki sana sunduklarımızdan şunu öğrenmişsindir: kıyasta sonuç, keyfiyette ve kemmiyette iki öncülün daha aşağı (edven) olanına tâbi olur. Keyfiyette daha aşağı olan olumsuzluk, kemmiyette ise cüzîliktir. Dolayısıyla bir mûcibe ile bir sâlibeden oluşan kıyas sâlibe netice verir; bir küllî ile bir cüzîden mürekkep olan da ancak cüzî netice verir. İki küllîden mürekkep olana gelince, bazen küllî, bazen de cüzî netice verir.

al-Mirqāt · s. 41