Arabic text after the print of Deoband after 1336/1917 · translation by The Mantiqi, draft
About this text
al-Mirqāt المِرْقاة
Faḍl-i Imām Khayrābādī (d. 1243 or 1244/1828–29)
Text
Arabic: al-Mirqāt, with al-Shīrkūtī's gloss al-Mirʾāt (gloss not reproduced), checked against the Delhi print of 1286/1869 (Sayyid al-Maṭābiʿ); vowel marks added by The Mantiqi (draft), Kutub Khāna Iʿzāziyya, Deoband after 1336/1917 View the scan
در لغت به معنای راهنمایی است، و در اصطلاح عبارت است از اینکه چیزی به حالتی باشد که از به آن، علم به چیز دیگری لازم آید. و دلالت دو قسم است: و غیرلفظی. لفظی آن است که دال در آن لفظ باشد، و غیرلفظی آن است که دال در آن لفظ نباشد. و هر یک از این دو بر سه گونه است [که روی‌هم شش می‌شود]: نخست، لفظی وضعی، مانند دلالت لفظ «زید» بر مسمای آن؛ دوم، لفظی طبعی، مانند دلالت لفظ «اُحْ»، به ضم همزه و سکون حای بی‌نقطه (و گفته‌اند به فتح آن)، بر درد سینه؛ زیرا طبیعت هنگام عارض شدن درد در سینه آدمی را به ادای این لفظ ناچار می‌کند؛ سوم، لفظی عقلی، مانند دلالت لفظ «دَیز» که از پشت دیوار شنیده می‌شود بر وجود گوینده‌اش؛ چهارم، غیرلفظی وضعی، مانند دلالت دوال اربع [یعنی خط، اشاره، عقود (گره‌های انگشتان) و نُصُب (نشانه‌ها)] بر مدلولاتشان؛ پنجم، غیرلفظی طبعی، مانند دلالت شیههٔ اسب بر طلب آب و علف؛ ششم، غیرلفظی عقلی، مانند دلالت دود بر آتش. این شش دلالت است؛ و منطقی تنها از دلالت لفظی وضعی بحث می‌کند، زیرا افاده به دیگری و استفاده از دیگری تنها با آن به آسانی میسر می‌شود، به خلاف دیگر دلالت‌ها؛ زیرا افاده و استفاده با آن‌ها از دشواری خالی نیست.
و باید بدانی که وضعی، که در گفت‌وگوهای علوم اعتبار با آن است، بر سه گونه است: نخست، مطابقی، و آن این است که لفظ بر تمام آنچه برای آن وضع شده است دلالت کند، مانند دلالت «انسان» بر مجموع «حیوان» و «ناطق»؛ دوم، تضمنی، و آن این است که لفظ بر جزء معنای له دلالت کند، مانند دلالت آن بر «حیوان» تنها یا بر «ناطق» تنها؛ سوم، ، و آن این است که لفظ نه بر موضوع‌له دلالت کند و نه بر جزء آن، بلکه بر معنایی بیرون از آن که لازم موضوع‌له است؛ و لازم آن است که ذهن از موضوع‌له به آن منتقل می‌شود، مانند دلالت «انسان» بر «قابل و صنعت کتابت»، و مانند دلالت لفظ «کوری» (عمی) بر بینایی.
و التزامی بدون یافت نمی‌شوند؛ زیرا جزء بدون کل نمی‌شود، و همچنین لازم بدون ملزوم؛ و تابع بدون متبوع یافت نمی‌شود. اما مطابقه گاه بدون آن دو یافت می‌شود، زیرا ممکن است برای معنایی بسیط وضع شود که نه جزئی دارد و نه لازمی. اگر بگویی: نمی‌پذیریم که معنایی یافت شود که لازمی ندارد، زیرا هر معنایی ناگزیر لازمی دارد، و کمترینش این است که «غیر خودش نیست»؛ می‌گوییم: مراد از لازم، لازم بیّن است که ذهن از ملزوم به آن منتقل می‌شود؛ و این سخن تو که «غیر خودش نیست» از لوازم بیّن نیست؛ زیرا ما بسیار معانی را تصور می‌کنیم و معنای «غیر» به خاطرمان نمی‌گذرد، چه رسد به اینکه «غیر خودش نیست».
3 پرسش دربارهٔ آنچه شرح توضیح می‌دهد. با ۶ از ۱۰ یا بیشتر (دو ستاره) درس بعدی باز می‌شود.
پرسش 1
کسی که درد سینه دارد فریاد می‌زند «اُح». به گفتهٔ مرقات، این کدام‌یک از اقسام شش‌گانهٔ دلالت است؟
دال است، پس لفظی است؛ و طبع انسان را وامیدارد که هنگامِ پیدا شدنِ درد در سینه این صدا را برآورد، پس طبعی است. مرقات دقیقاً همین مثال را برای دلالت لفظی طبعی میآورد.
پرسش 2
چرا منطق‌دان تنها از دلالت لفظی وضعی بحث می‌کند؟
مرقات می‌گوید دان تنها از وضعی بحث می‌کند، زیرا از راهِ آن بهآسانی رسانده و گرفته می‌شود، حال آنکه رساندن و گرفتنِ آن از راهِ اقسامِ دیگر از دشواری خالی نیست.
پرسش 3
دلالت مطابقی ممکن است بدون دلالت التزامی باشد، زیرا ممکن است لفظی برای معنایی وضع شود که لازمی ندارد. معترضی می‌گوید هر معنایی لازمی دارد، دست‌کم «غیرِ خودش نبودن». مرقات چگونه پاسخ می‌دهد؟
مرقات پاسخ می‌دهد که مقصود از لازم، لازمِ بیّن (اللازم البیّن) است که ذهن از ملزوم به آن منتقل می‌شود، و «غیرِ خودش نبودن» از این قبیل نیست.