خانه / Ottoman path · level 2 / درس 14 از 17

قفل

قیاس‌های مؤلَّف از قضایای شرطیه

بازگشت به سطح 2

Preview

A look at lesson 14 of level 2. Level 2 opens after level 1; until then you can read this lesson, but its test and the way on stay closed.

Ottoman path · level 2 · Sharḥ Īsāghūjī · درس 14 از 17

قیاس‌های مؤلَّف از قضایای شرطیه

قیاس · متن 44–48

القِيَاس

Arabic text after the print of Beirut · translation by The Mantiqi, draft

About this text

Sharḥ Īsāghūjī شَرْحُ إِيساغُوجِي

Ḥusām al-Dīn al-Kātī (d. ca. 760/1359)

Text
Arabic: Sharḥ matn al-Īsāghūjī fī al-manṭiq, with notes by Qāsim Naʿīm al-Ḥanafī (not reproduced), Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, Beirut View the scan
Translation
The Mantiqi's own; a draft.
Review
Draft, awaiting review by Ustadh Muhammad Yusuf.

متن

وَالْقِيَاسُ الِاقْتِرَانِيُّ يَتَرَكَّبُ إِمَّا مِنَ الْحَمْلِيَّتَيْنِ كَمَا مَرَّ؛ وَإِمَّا مِنَ الْمُتَّصِلَتَيْنِ كَقَوْلِنَا: إِنْ كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً فَالنَّهَارُ مَوْجُودٌ، وَإِنْ كَانَ النَّهَارُ مَوْجُودًا فَالأَرْضُ مُضِيئَةٌ، يُنْتِجُ: إِنْ كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً فَالأَرْضُ مُضِيئَةٌ؛

یا از دو ترکیب می‌شود، چنان‌که گذشت؛ یا از دو ، مانند «اگر خورشید طلوع کرده باشد، روز است؛ و اگر روز باشد، زمین روشن است»، که می‌دهد «اگر خورشید طلوع کرده باشد، زمین روشن است»؛

جملهٔ 44

وَإِمَّا مِنَ الْمُنْفَصِلَتَيْنِ كَقَوْلِنَا: كُلُّ عَدَدٍ إِمَّا زَوْجٌ أَوْ فَرْدٌ، وَكُلُّ زَوْجٍ فَهُوَ إِمَّا زَوْجُ الزَّوْجِ أَوْ زَوْجُ الْفَرْدِ، يُنْتِجُ: كُلُّ عَدَدٍ إِمَّا فَرْدٌ أَوْ زَوْجُ الزَّوْجِ أَوْ زَوْجُ الْفَرْدِ.

یا از دو ، مانند «هر عددی یا زوج است یا فرد، و هر عدد زوجی یا زوج‌الزوج است یا زوج‌الفرد»، که می‌دهد «هر عددی یا فرد است، یا زوج‌الزوج، یا زوج‌الفرد»؛

جملهٔ 45

أَوْ مِنْ حَمْلِيَّةٍ وَمُتَّصِلَةٍ، كَقَوْلِنَا: كُلَّمَا كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ حَيَوَانٌ، وَكُلُّ حَيَوَانٍ جِسْمٌ، يُنْتِجُ: كُلَّمَا كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ جِسْمٌ؛

یا از یک و یک ، مانند «هرگاه این انسان باشد، حیوان است؛ و هر حیوانی جسم است»، که می‌دهد «هرگاه این انسان باشد، جسم است»؛

جملهٔ 46

وَإِمَّا مِنْ حَمْلِيَّةٍ وَمُنْفَصِلَةٍ، كَقَوْلِنَا: كُلُّ عَدَدٍ إِمَّا زَوْجٌ أَوْ فَرْدٌ، وَكُلُّ زَوْجٍ فَهُوَ مُنْقَسِمٌ بِمُتَسَاوِيَيْنِ، يُنْتِجُ: كُلُّ عَدَدٍ إِمَّا فَرْدٌ أَوْ مُنْقَسِمٌ بِمُتَسَاوِيَيْنِ؛

یا از یک و یک ، مانند «هر عددی یا زوج است یا فرد، و هر عدد زوجی به دو جزء برابر تقسیم می‌شود»، که می‌دهد «هر عددی یا فرد است یا به دو جزء برابر تقسیم می‌شود»؛

جملهٔ 47

أَوْ مِنْ مُتَّصِلَةٍ وَمُنْفَصِلَةٍ، كَقَوْلِنَا: كُلَّمَا كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ حَيَوَانٌ، وَكُلُّ حَيَوَانٍ فَهُوَ إِمَّا أَبْيَضُ أَوْ أَسْوَدُ، يُنْتِجُ: كُلَّمَا كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ إِمَّا أَبْيَضُ أَوْ أَسْوَدُ.

یا از یک و یک ، مانند «هرگاه این انسان باشد، حیوان است؛ و هر حیوانی یا سفید است یا سیاه»، که می‌دهد «هرگاه این انسان باشد، یا سفید است یا سیاه».

جملهٔ 48

شرح Ḥusām al-Dīn al-Kātī

قالَ: والقياسُ الاقترانيُّ: إمَّا من الحَمليتين كما مَرَّ، وإما من المُتَّصلتين كقولنا: إن كانت الشمسُ طالعةً فالنهارُ موجودٌ، وإن كان النهارُ موجوداً فالأرضُ مُضيئةٌ، ينتجُ إن كانت الشمسُ طالعةً فالأرضُ مضيئةٌ، وإما من المنفصلتينِ كقولنا: كلُّ عددٍ إمَّا فردٌ أو زوجٌ، وكلُّ زوجٍ فهو إما زوجُ الزَّوجِ أو زوجُ الفردِ، ينتجُ كلُّ عددٍ إما فردٌ أو زوجُ الزوجِ أو زوجُ الفردِ، وإمَّا من الحَملية والمتصلة كقولنا: كُلَّما كان هذا إنساناً فهو حيوانٌ وكلُّ حيوانٍ فهو جسمٌ، ينتجُ كُلَّما كان هذا إنساناً فهو جسمٌ، وإما من حَمليةٍ ومنفصلةٍ كقولنا: كلُّ عددٍ إما زوجٌ أو فردٌ وكلُّ زوجٍ فهو منقسمٌ بمتساويين، ينتجُ كلُّ عددٍ فهو إما فردٌ أو منقسمٌ بمتساويين، أو من متصلةٍ ومنفصلةٍ كقولنا: إن كان هذا إنساناً فهو حيوانٌ وكلُّ حيوانٍ فهو إما أبيضُ أو أسودُ، ينتجُ إن كان هذا إنساناً فهو إما أبيضُ أو أسودُ.

أَقُولُ: لَمَّا قَسَّمَ المُصنِّفُ القياسَ من قبلُ إلى اقترانيٍّ، واستثنائيٍّ أراد أن يُبَيِّنَ أنَّ كلَّ واحدٍ منهما من أيِّ شيءٍ يتركَّبُ، فقال: القياسُ الاقترانيُّ إما أن يتركَّبَ من مُقدِّمتين حَمليتين كما مَرَّ من قولنا: كلُّ جسمٍ مؤلفٌ وكلُّ مؤلّفٍ محدثٌ، فإنَّ كُلاً من هاتين المقدمتين حمليةٌ، وإما أن يتركَّبَ من مقدمتين شرطيتين مُتَّصلتين كقولنا: إن كانت الشمسُ طالعةً فالنهارُ موجودٌ، وإن كان النهار موجوداً فالأرضُ مضيئةٌ، ينتجُ من اقترانِ هاتينِ الشرطيتين المتصلتين إن كانت الشمسُ طالعةً فالأرضُ مضيئةٌ، والمرادُ من المتصلتينِ اللزوميتان، لا الاتفاقيتان كما ذُكِرَ في المطوَّلاتِ، وإما أن يتركَّبَ من مقدّمتين شرطيتين منفصلتين نَحوُ: كلُّ عددٍ إما زوجٌ أو فردٌ، وكلُّ زوجٍ إما زوجُ الزوجِ أو زوجُ الفرد، ينتجُ من هاتين المنفصلتين: العددُ إما فردٌ أو زوجُ الزوجِ أو زوجُ الفردِ، وإما أن يتركَّبَ القياسُ المذكورُ من مقدَمة حملية، ومقدّمة متصلةٍ سواءٌ كانت الحملية صغرى، والمتصلة كبرى، أو بالعكس كقولنا: كُلَّما كان هذا الشيءُ إنساناً فهو حيوانٌ، وكلُّ حيوانٍ جسمٌ، ينتجُ من هاتين المقدمتين اللتين أولُهما متصلةٌ، والأخرى حمليةٌ: كُلَّما كان هذا الشيءُ إنساناً فهو جسمٌ، وإما أن يتركَّبَ من مقدمةٍ حمليةٍ، ومقدمةٍ منفصلة سواءٌ كانت الحمليةُ صغرى، والمنفصلةُ كبرى، أو بالعكس كقولنا: كلُّ عددٍ إما فردٌ أو زوجٌ، وكلُّ زوجٍ منقسمٌ إلى متساويين، ينتجُ من هاتين المقدمتين اللتين أولُهما منفصلةٌ، والأخرى حمليةٌ: كلُّ عددٍ إما فردٌ أو منقسمٌ بمتساويين، وإما أن يتركَّبَ من مقدمةٍ منفصلةٍ ومقدمةٍ متصلةٍ سواءٌ كانت المنفصلةُ صغرى، والمتصلةُ كبرى، أو بالعكس كقولنا: كُلَّما كان هذا الشيء إنساناً فهو حيوانٌ، وكلُّ حيوانٍ إما أبيضُ أو أسودُ، ينتجُ من هاتين المقدمتين اللتين أولُهما متصلةٌ، والأخرى منفصلةٌ: كُلَّما كان هذا الشيءُ إنساناً فهو إما أبيضُ أو أسودُ.

چون مصنف پیش‌تر را به و تقسیم کرده بود، خواست بیان کند که هر یک از آن دو از چه چیزی ترکیب می‌شود. پس گفت: قیاس اقترانی یا از دو ترکیب می‌شود، چنان‌که در این سخن ما گذشت: «هر جسمی است، و هر مؤلَّفی حادث است»؛ زیرا هر یک از این دو مقدمه حملیه است. یا از دو مقدمهٔ ترکیب می‌شود، مانند این سخن ما: «اگر خورشید طلوع کرده باشد، روز است؛ و اگر روز باشد، زمین روشن است»، که از اقترانِ این دو شرطیهٔ متصله می‌شود: «اگر خورشید طلوع کرده باشد، زمین روشن است». و مراد از دو متصله، دو لزومیه است، نه دو اتفاقیه، چنان‌که در کتاب‌های مفصل یاد شده است. یا از دو مقدمهٔ ترکیب می‌شود، مانند: «هر عددی یا زوج است یا فرد، و هر عدد زوجی یا زوج‌الزوج است یا زوج‌الفرد»، که از این دو منفصله نتیجه می‌شود: «عدد یا فرد است، یا زوج‌الزوج، یا زوج‌الفرد». یا قیاسِ یادشده از یک مقدمهٔ حملیه و یک مقدمهٔ متصله ترکیب می‌شود، خواه حملیه و متصله کبری باشد یا به ، مانند این سخن ما: «هرگاه این چیز انسان باشد، حیوان است؛ و هر حیوانی جسم است»، که از این دو مقدمه، که اولی متصله و دیگری حملیه است، نتیجه می‌شود: «هرگاه این چیز انسان باشد، جسم است». یا از یک مقدمهٔ حملیه و یک مقدمهٔ منفصله ترکیب می‌شود، خواه حملیه صغری و منفصله کبری باشد یا به عکس، مانند این سخن ما: «هر عددی یا فرد است یا زوج، و هر عدد زوجی به دو جزء برابر تقسیم می‌شود»، که از این دو مقدمه، که اولی منفصله و دیگری حملیه است، نتیجه می‌شود: «هر عددی یا فرد است یا به دو جزء برابر تقسیم می‌شود». یا از یک مقدمهٔ منفصله و یک مقدمهٔ متصله ترکیب می‌شود، خواه منفصله صغری و متصله کبری باشد یا به عکس، مانند این سخن ما: «هرگاه این چیز انسان باشد، حیوان است؛ و هر حیوانی یا سفید است یا سیاه»، که از این دو مقدمه، که اولی متصله و دیگری منفصله است، نتیجه می‌شود: «هرگاه این چیز انسان باشد، یا سفید است یا سیاه».

Sharḥ Īsāghūjī · ص 70

خودت را بیازما

3 پرسش دربارهٔ آنچه شرح توضیح می‌دهد. با ۶ از ۱۰ یا بیشتر (دو ستاره) درس بعدی باز می‌شود.

  1. پرسش 1

    هرگاه قیاس اقترانی از دو شرطیهٔ متصله ترکیب شود، به گفتهٔ کاتی کدام متصله‌ها مراد است؟

  2. پرسش 2

    در قیاس اقترانی‌ای که از یک حملیه و یک متصله ترکیب شده است، کاتی دربارهٔ ترتیب آن دو چه می‌افزاید؟

  3. پرسش 3

    در «هر عددی یا زوج است یا فرد، و هر عدد زوجی به دو جزء برابر تقسیم می‌شود»، کاتی دو مقدمه را چگونه مشخص می‌کند؟

درس بعدی: قیاس استثنائی

ادامه ←