Home / Ottomaans pad · level 2 / Les 13 van 17

Op slot

De modi van de eerste figuur

Terug naar level 2

Voorproefje

Een blik op les 13 van level 2. Level 2 gaat open na level 1; tot die tijd kun je deze les lezen, maar de toets en de weg verder blijven dicht.

Ottomaans pad · level 2 · Sharḥ Īsāghūjī · Les 13 van 17

De modi van de eerste figuur

Syllogismen · Matn 42–43

القِيَاس

Tekst in het Arabisch naar de druk van Beirut · vertaling door The Mantiqi, concept

Over deze tekst

Sharḥ Īsāghūjī شَرْحُ إِيساغُوجِي

Ḥusām al-Dīn al-Kātī (d. ca. 760/1359)

Tekst
Arabisch: Sharḥ matn al-Īsāghūjī fī al-manṭiq, with notes by Qāsim Naʿīm al-Ḥanafī (not reproduced), Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, Beirut Bekijk de scan
Vertaling
Van The Mantiqi zelf; een concept.
Controle
Concept, wacht op controle door Ustadh Muhammad Yusuf.

De matn

وَالشَّكْلُ الأَوَّلُ هُوَ الَّذِي جُعِلَ مِعْيَارَ الْعُلُومِ، فَنُورِدُهُ هُنَا لِيُجْعَلَ دُسْتُورًا، وَيُسْتَنْتَجَ مِنْهُ الْمَطَالِبُ كُلُّهَا.

De eerste is de maatstaf van de wetenschappen geworden. Daarom zetten we haar hier uiteen als een regel waaruit elke gezochte conclusie kan worden afgeleid.

Zin 42

وَضُرُوبُهُ الْمُنْتِجَةُ أَرْبَعَةٌ: الضَّرْبُ الأَوَّلُ: كُلُّ جِسْمٍ مُؤَلَّفٌ، وَكُلُّ مُؤَلَّفٍ حَادِثٌ، فَكُلُّ جِسْمٍ حَادِثٌ. الثَّانِي: كُلُّ جِسْمٍ مُؤَلَّفٌ، وَلَا شَيْءَ مِنَ الْمُؤَلَّفِ بِقَدِيمٍ، فَلَا شَيْءَ مِنَ الْجِسْمِ بِقَدِيمٍ. الثَّالِثُ: بَعْضُ الْجِسْمِ مُؤَلَّفٌ، وَكُلُّ مُؤَلَّفٍ حَادِثٌ، فَبَعْضُ الْجِسْمِ حَادِثٌ. الرَّابِعُ: بَعْضُ الْجِسْمِ مُؤَلَّفٌ، وَلَا شَيْءَ مِنَ الْمُؤَلَّفِ بِقَدِيمٍ، فَبَعْضُ الْجِسْمِ لَيْسَ بِقَدِيمٍ.

Ze heeft vier . Eerste: elk lichaam is samengesteld, en elk samengesteld ding is ontstaan, dus elk lichaam is ontstaan. Tweede: elk lichaam is samengesteld, en geen samengesteld ding is eeuwig, dus geen lichaam is eeuwig. Derde: sommige lichamen zijn samengesteld, en elk samengesteld ding is ontstaan, dus sommige lichamen zijn ontstaan. Vierde: sommige lichamen zijn samengesteld, en geen samengesteld ding is eeuwig, dus niet elk lichaam is eeuwig.

Zin 43

Het commentaar Ḥusām al-Dīn al-Kātī

قالَ: الشَّكلُ الأولُ هو الذي جُعِلَ مِعياراً للعلوم، فنُورِدُهُ هنا ليجعلَ دُستوراً، ومِيزاناً يَنتجُ منه المطالبُ كلُّها، وضُروبُهُ المُنتجةُ أربعةٌ: الضَّرْبُ الأولُ: كلُّ جسمٍ مؤلفٌ، وكلُّ مُؤلّفٍ مُحدَثٌ، فكلُّ جسمٍ مُحدَثٌ، الثاني: كلُّ جسمٍ مؤلّفٌ، ولا شيءَ من المؤلّف بقديمٍ، فلا شيءَ من الجسمِ بقديمٍ، الثالثُ: بعضُ الجسمِ مؤلفٌ، وكلُّ مؤلِفٍ حادثٌ، فبعضُ الجسمِ حادثٌ، والرابعُ: بعضُ الجسمِ مؤلّفٌ، ولا شيءَ من المؤلّفِ بقديمٍ، فبعضُ الجسمِ ليس بقديمٍ

أَقُولُ: لمَّا كان الشَّكلُ الأولُ من الأشكالِ الأربعةِ أصلاً، والباقيةُ مرتدَّةٌ إليه، ولهذا ما جُعِلَ معياراً للعلومِ إلا ذاك، أوردهُ المُصنِّفُ رحمه الله ههنا مع ضُروبه المنتجة دون غيره، ليُجعلَ دُستوراً أي قانوناً، وينتجَ منه المطلوبُ، وتوطئةً ليُفهمَ منه المقصودُ، وضُروبُهُ المنتجةُ أربعةٌ، لأن القسمةَ العقليةَ تقتضي أن تكونَ ستةَ عشرَ، فسقط منها اثنا عشرَ كما بُيِّنَ في المُطوَّلات، وبقي أربعةُ أضربٍ الضَّربُ الأولُ: وهو أن يكونَ من مُوجبتين كُلِّيتين، والنتيجةُ موجبةٌ كليةٌ كقولنا: كلُّ جسمٍ مؤلّفٌ، وكلُّ مُؤلّفٍ مُحدَثٌ، ينتجُ: كلُّ جسمٍ محدثٌ، والضَّربُ الثاني: هو أن يكون من كُلِّيتين، والكُبرى سالبةٌ كليةٌ، والنَّتيجةُ سالبةٌ كليةٌ كقولنا: كلُّ جسمٍ مؤلّفٌ، ولا شيءَ من المؤلّفِ بقديمٍ، ينتجُ: لا شيءَ من الجسمِ بقديمٍ، والضَّربُ الثالثُ: هو أن يكونَ من مُوجبتين، والصُّغرى موجبةٌ جزئيةٌ، والكُبرى مُوجَبةٌ كليةٌ، والنتيجةُ موجبةٌ جزئيةٌ كقولنا: بعضُ الجسمِ مؤلّفٌ، وكلُّ مؤلّفٍ حادثٌ، ينتجُ: بعضُ الجسمِ حادثٌ، والضَّربُ الرابعُ: أن يكونَ من موجبةٍ جزئيةٍ صُغرى، وسالبةٍ كليةٍ كبرى، والنتيجةُ سالبةٌ جزئيةٌ كقولنا: بعضُ الجسمِ مؤلّفٌ، ولا شيءَ من المؤلّفِ بقديمٍ، ينتجُ: بعضُ الجسمِ ليسَ بقديمٍ، ومِنْ هذا يُعرَفُ أن إيجابَ الصغرى وكليةَ الكبرى شرطٌ في الشَّكل الأولِ، وإلا لاختلفت النتيجةُ، أمَّا الأولُ: فلأنه يصدقُ لا شيءَ من الإنسان بفرسٍ، وكلُّ فرسٍ حيوانٌ، والحقُّ الإيجابُ، وإذا بدَّلنا الكُبرى بقولنا: كلُّ فرسٍ صَهَّالٌ، كان الحقُّ السلبَ، أما الثاني: فلأنه يصدقُ كلُّ إنسانٍ حيوانٌ، وبعضُ الحيوانِ فرسٌ، والحقُّ السلبُ، وإذا بدَّلنا الكبرى بقولنا: بعضُ الحيوانِ ضاحكٌ، كان الحقُّ الإيجابَ.

De eerste van de vier is de grondvorm, en de andere worden tot haar teruggebracht; daarom is alleen zij tot maatstaf van de wetenschappen gemaakt. Daarom zette de auteur – moge God hem genadig zijn – haar hier uiteen met haar , en geen van de andere figuren, zodat ze kan dienen als regel – dat wil zeggen: als richtsnoer – waaruit de gezochte conclusie wordt afgeleid, en als voorbereiding waaruit het bedoelde begrepen kan worden. Ze heeft vier productieve modi. Want volgens de verstandelijke indeling zijn er zestien; daarvan vallen er twaalf af, zoals in de uitvoerige werken wordt aangetoond, en er blijven vier modi over. De eerste modus bestaat uit twee algemeen bevestigende , en de conclusie is algemeen bevestigend, zoals onze uitspraak: “Elk lichaam is samengesteld, en elk samengesteld ding is ontstaan”, wat oplevert: “Elk lichaam is ontstaan.” De tweede modus bestaat uit twee algemene premissen, waarvan de grote algemeen ontkennend is, en de conclusie is algemeen ontkennend, zoals onze uitspraak: “Elk lichaam is samengesteld, en geen samengesteld ding is eeuwig”, wat oplevert: “Geen lichaam is eeuwig.” De derde modus bestaat uit twee bevestigende premissen, waarvan de kleine bevestigend is en de grote algemeen bevestigend, en de conclusie is particulier bevestigend, zoals onze uitspraak: “Sommige lichamen zijn samengesteld, en elk samengesteld ding is ontstaan”, wat oplevert: “Sommige lichamen zijn ontstaan.” De vierde modus bestaat uit een particulier bevestigende en een algemeen ontkennende , en de conclusie is particulier ontkennend, zoals onze uitspraak: “Sommige lichamen zijn samengesteld, en geen samengesteld ding is eeuwig”, wat oplevert: “Niet elk lichaam is eeuwig.” Hieruit blijkt dat een bevestigende kleine premisse en een algemene grote premisse voorwaarden zijn in de eerste figuur; anders zou de conclusie wisselen. Wat de eerste [voorwaarde] betreft: “Geen mens is een paard, en elk paard is een dier” is waar, en de ware verhouding is bevestigend; maar als we de grote premisse vervangen door “Elk paard hinnikt”, is de ware verhouding ontkennend. Wat de tweede betreft: “Elke mens is een dier, en sommige dieren zijn paarden” is waar, en de ware verhouding is ontkennend; maar als we de grote premisse vervangen door “Sommige dieren lachen”, is de ware verhouding bevestigend.

Sharḥ Īsāghūjī · p. 68

Test jezelf

3 vragen over wat het commentaar uitlegt. Met 6 van de 10 of meer (twee sterren) gaat de volgende les open.

  1. Vraag 1

    Waarom zette de auteur volgens al-Kātī alleen de modi van de eerste figuur uiteen?

  2. Vraag 2

    Uit de vier productieve modi leidt al-Kātī twee voorwaarden van de eerste figuur af. Welke?

  3. Vraag 3

    Hoeveel combinaties van premissen laat de verstandelijke indeling in de eerste figuur toe, en hoeveel blijven er volgens al-Kātī productief?

Volgende les: Syllogismen uit voorwaardelijke proposities

Verder →