لفظ مرکب

فَصْلٌ

المُرَكَّبُ قِسْمانِ: أَحَدُهُما المُرَكَّبُ التّامُّ، وَهُوَ ما يَصِحُّ السُّكُوتُ عَلَيْهِ، كَـ«زَيْدٌ قائِمٌ»؛ وَثانِيهِما المُرَكَّبُ النّاقِصُ، وَهُوَ ما لَيْسَ كَذٰلِكَ.

مرکب دو قسم است: یکی مرکب تام، و آن است که سکوت بر آن درست باشد، مانند «زید ایستاده است»؛ و دیگری مرکب ناقص، و آن است که چنین نباشد.

al-Mirqāt · ص 13

فَصْلٌ

المُرَكَّبُ التّامُّ ضَرْبانِ: يُقالُ لِأَحَدِهِما الخَبَرُ وَالقَضِيَّةُ، وَهُوَ ما قُصِدَ بِهِ الحِكايَةُ، وَيَحْتَمِلُ الصِّدْقَ وَالكَذِبَ، فَيُقالُ لِقائِلِهِ: إِنَّهُ صادِقٌ أَوْ كاذِبٌ، نَحْوُ: «السَّماءُ فَوْقَنا» وَ«العالَمُ حادِثٌ». فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُنا «لا إِلٰهَ إِلّا اللهُ» قَضِيَّةٌ وَخَبَرٌ مَعَ أَنَّهُ لا يَحْتَمِلُ الكَذِبَ، قُلْتُ: مُجَرَّدُ اللَّفْظِ مُحْتَمِلٌ، وَإِنْ كانَ إِلَى خُصُوصِيَّةِ الحاشِيَتَيْنِ غَيْرَ مُحْتَمِلٍ لِلْكَذِبِ. وَيُقالُ لِثانِي القِسْمَيْنِ الإِنْشاءُ، وَلِلْإِنْشاءِ أَقْسامٌ: أَمْرٌ وَنَهْيٌ وَتَمَنٍّ وَتَرَجٍّ وَاسْتِفْهامٌ وَنِداءٌ.

مرکب تام دو گونه است: یکی را خبر و قضیه می‌گویند، و آن است که از آن حکایت [از واقع] قصد شده باشد و صدق و کذب را بپذیرد، چنان‌که به گوینده‌اش گفته شود: راست می‌گوید یا دروغ می‌گوید؛ مانند «آسمان بالای ماست» و «عالم حادث است». اگر گفته شود: سخن ما «لا إله إلا الله» (هیچ معبودی جز خدا نیست) قضیه و خبر است، با آنکه احتمال کذب ندارد؛ می‌گویم: لفظ به‌تنهایی [کذب را] محتمل است، هرچند با نظر به خصوصیت دو طرفش احتمال کذب ندارد. و قسم دوم را انشا می‌گویند، و انشا اقسامی دارد: امر، نهی، تمنی (آرزو)، ترجی (امید)، استفهام و ندا.

al-Mirqāt · ص 14

فَصْلٌ

المُرَكَّبُ النّاقِصُ عَلَى أَنْحاءٍ: مِنْها المُرَكَّبُ الإِضافِيُّ، كَـ«غُلامِ زَيْدٍ»؛ وَمِنْها المُرَكَّبُ التَّوْصِيفِيُّ، كَـ«الرَّجُلِ العالِمِ»؛ وَمِنْها المُرَكَّبُ التَّقْيِيدِيُّ، كَـ«فِي الدّارِ». وَهٰهُنا قَدْ تَمَّ بَحْثُ الأَلْفاظِ، وَالآنَ نَشْرَعُ فِي بَحْثِ المَعانِي.

مرکب ناقص بر چند گونه است: از آن جمله مرکب اضافی، مانند «غلام زید»؛ و مرکب توصیفی، مانند «مرد دانا»؛ و مرکب تقییدی، مانند «در خانه». و در اینجا بحث الفاظ به پایان رسید، و اکنون به بحث معانی آغاز می‌کنیم.

al-Mirqāt · ص 14