فَصْلٌ فِي التَّعْرِيفاتِ
مُعَرِّفُ الشَّيْءِ ما يُحْمَلُ عَلَيْهِ لِإِفادَةِ تَصَوُّرِهِ، وَهُوَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسامٍ: الحَدُّ التّامُّ، وَالحَدُّ النّاقِصُ، وَالرَّسْمُ التّامُّ، وَالرَّسْمُ النّاقِصُ؛ فَالتَّعْرِيفُ إِنْ كانَ بِالجِنْسِ القَرِيبِ وَالفَصْلِ القَرِيبِ يُسَمَّى حَدًّا تامًّا، كَتَعْرِيفِ الإِنْسانِ بِالحَيَوانِ النّاطِقِ؛ وَإِنْ كانَ بِالجِنْسِ البَعِيدِ وَالفَصْلِ القَرِيبِ، أَوْ بِهِ وَحْدَهُ، يُسَمَّى حَدًّا ناقِصًا؛ وَإِنْ كانَ بِالجِنْسِ القَرِيبِ وَالخاصَّةِ يُسَمَّى رَسْمًا تامًّا؛ وَإِنْ كانَ بِالجِنْسِ البَعِيدِ وَالخاصَّةِ أَوْ بِالخاصَّةِ وَحْدَها يُسَمَّى رَسْمًا ناقِصًا. مِثالُ الحَدِّ النّاقِصِ تَعْرِيفُ الإِنْسانِ بِالجِسْمِ النّاطِقِ أَوْ بِالنّاطِقِ فَقَطْ، وَمِثالُ الرَّسْمِ التّامِّ تَعْرِيفُ الإِنْسانِ بِالحَيَوانِ الضّاحِكِ، وَمِثالُ الرَّسْمِ النّاقِصِ تَعْرِيفُهُ بِالجِسْمِ الضّاحِكِ أَوْ بِالضّاحِكِ وَحْدَهُ. وَلا دَخْلَ فِي التَّعْرِيفاتِ لِلْعَرَضِ العامِّ؛ لِأَنَّهُ لا يُفِيدُ التَّمْيِيزَ.
چیز آن است که بر آن حمل می‌شود تا آن را افاده کند؛ و آن بر چهار قسم است: ، حد ناقص، و رسم ناقص. پس تعریف اگر به قریب و قریب باشد، حد تام نامیده می‌شود، مانند تعریف انسان به حیوان ناطق؛ و اگر به جنس بعید و فصل قریب، یا به فصل قریب به‌تنهایی باشد، حد ناقص نامیده می‌شود؛ و اگر به جنس قریب و باشد، رسم تام نامیده می‌شود؛ و اگر به جنس بعید و عرض خاص، یا به عرض خاص به‌تنهایی باشد، رسم ناقص نامیده می‌شود. مثال حد ناقص تعریف انسان به جسم ناطق یا به ناطق تنهاست؛ و مثال رسم تام تعریف انسان به حیوان ضاحک؛ و مثال رسم ناقص تعریف آن به جسم ضاحک یا به ضاحک به‌تنهایی. و را در تعریفات راهی نیست، زیرا تمییز را افاده نمی‌کند.
al-Mirqāt · ص 21