The proposition, its parts and its kinds

فصل. چون فارغ شدیم از مباحث تصورات شروع کردیم در تصدیقات. همچنانکه در تحصیل تصورات نظریه محتاج بودیم بدو چیز: یکی بیان موصل بتصور دیگر که آن قول شارح است باقسام خود که آن معرّفات اربع است، و دیگر بیان کلیات خمس که قول شارح از آن مرکب شود، همچنان در تحصیل تصدیقات نظریه محتاجیم بدو چیز: یکی بیان موصل بتصدیق دیگر که آن حجت است باقسام خود، و دیگری بیان قضایا که حجت از آن مرکب شود، و ناچار است که بیان مباحث قضایا مقدم باشد بر مباحث حجت. پس میگوئیم که قضیه قولی است که صحیح باشد تصدیق و تکذیب قائل وی، و قضیه بحسب معنی مرکب باشد از چهار چیز: محکوم علیه و محکوم به و نسبت حکمیه و حکم بایجاب یا بسلب، و فرق میان نسبت حکمیه و حکم در صورت شک ظاهر میشود که در اینجا نسبت حکمیه هست و حکم نیست، زیرا که شک در وی هست و حکم نیست. و قضیه بر سه قسم است: حملیه و شرطیهٔ متصله و شرطیهٔ منفصله، زیرا که محکوم علیه و محکوم به در قضیه اگر مفرد باشد یا در حکم مفرد باشد آن قضیه را حملیه خوانند، خواه موجبه باشد چون زید قائم است و خواه سالبه چون زید قائم نیست، و اگر محکوم علیه و محکوم به مفرد یا در حکم مفرد نباشد آن قضیه را شرطیه خوانند. پس اگر حکم باتصال است آن قضیه را شرطیهٔ متصله خوانند، خواه موجبه چنانکه گوئی اگر آفتاب برآمده باشد روز موجود است، و خواه سالبه چنانکه گوئی نیست چنین که اگر آفتاب برآمده باشد شب موجود باشد؛ و اگر حکم بانفصال است آن قضیه را شرطیهٔ منفصله خوانند، خواه موجبه چنانکه گوئی این عدد زوج باشد یا فرد، و خواه سالبه چنانکه گوئی نیست چنین که این عدد زوج نباشد یا منقسم بمتساویین. و این اطلاق حملیه و متصله و منفصله بر موجبات ظاهر است، و بر سوالب بواسطهٔ آنکه مناسب است با موجبات در اطراف. فصل. محکوم علیه را در قضیهٔ حملیه موضوع خوانند و محکوم به را محمول، و آن لفظ که دلالت کند بر نسبت حکمیه و حکم معاً آن را رابطه خوانند، چون لفظ هو در زید هو قائم، و لفظ «است» که در «زید قائم است»، و حرکت کسره در «زید دبیر»؛ و بالجمله هر چه دلالت کند بر رابطه میان موضوع و محمول آن را رابطه گویند. و در قضیهٔ شرطیه محکوم علیه را مقدم و محکوم به را تالی خوانند.

Section. Having finished the discussions of conceptions, we have begun on assents. Just as in gaining theoretical conceptions we needed two things — the account of what leads to another conception, which is the explanatory phrase with its kinds, the four definers, and the account of the five universals of which the explanatory phrase is made — so in gaining theoretical assents we need two things: the account of what leads to another assent, which is the proof with its kinds, and the account of the propositions of which the proof is made; and the account of propositions must come before that of the proof. So we say: a proposition is a statement whose speaker can rightly be called truthful or a liar. In meaning, a proposition is made of four things: the subject judged, the predicate judged, the judgemental relation, and the judgement, affirmative or negative. The difference between the judgemental relation and the judgement shows in doubt: there the judgemental relation is present and the judgement is not, for in it there is doubt and no judgement. A proposition is of three kinds — categorical, connective conditional and disjunctive conditional — for if the subject and predicate of a proposition are single words, or count as single, it is called categorical, whether affirmative, like “Zayd is standing”, or negative, like “Zayd is not standing”; and if they are not single and do not count as single, it is called conditional. Then, if the judgement is of connection, it is called a connective conditional, whether affirmative, as when you say “if the sun has risen, day exists”, or negative, as when you say “it is not so that if the sun has risen, night exists”; and if the judgement is of separation, it is called a disjunctive conditional, whether affirmative, as when you say “this number is either even or odd”, or negative, as when you say “it is not so that this number is either even or divisible into two equal halves”. Applying the names categorical, connective and disjunctive to the affirmatives is plain, and to the negatives because they resemble the affirmatives in their parts. Section. In a categorical proposition the subject judged is called the subject and the predicate judged the predicate, and the word that signifies the judgemental relation and the judgement together is called the copula, like the word “huwa” in “Zayd huwa qāʾim”, the word “ast” in “Zayd qāʾim ast”, and the kasra in “Zayd-i dabīr”; in short, whatever signifies the link between subject and predicate is called the copula. In a conditional proposition the subject judged is called the antecedent and the predicate judged the consequent.

KopyalaGoogle Çeviri ↗s. 25–28