خاتمه: اجزای علم و رئوس ثمانیه

خاتِمَةٌ

لِكُلِّ عِلْمٍ ثَلاثَةُ أُمُورٍ: أَحَدُها المَوْضُوعُ، وَهُوَ ما يُبْحَثُ فِي العِلْمِ عَنْ عَوارِضِهِ اللّاحِقَةِ الذّاتِيَّةِ، كَبَدَنِ الإِنْسانِ لِعِلْمِ الطِّبِّ، وَالكَلِمَةِ وَالكَلامِ لِعِلْمِ النَّحْوِ، وَالمِقْدارِ المُتَّصِلِ لِعِلْمِ الهَنْدَسَةِ، وَالمَعْلُومِ التَّصَوُّرِيِّ وَالمَعْلُومِ التَّصْدِيقِيِّ لِصِناعَتِي هٰذِهِ. وَيَنْبَغِي أَنْ يُعْلَمَ أَنَّهُ لا يُبْحَثُ عَنْ وُجُودِ المَوْضُوعِ، وَلا يُبْحَثُ عَنْ ماهِيَّتِهِ فِي العِلْمِ الَّذِي هُوَ مَوْضُوعٌ لَهُ؛ فَلا يَبْحَثُ الطَّبِيبُ عَنْ بَدَنِ الإِنْسانِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مَوْجُودٌ، وَجِسْمٌ نامٍ، أَوْ حَيَوانٌ ناطِقٌ، وَلا النَّحْوِيُّ عَنْ حَقِيقَةِ الكَلِمَةِ وَالكَلامِ. وَمِنْ ثَمَّ لَمّا كانَ مَوْضُوعُ عِلْمِ الطَّبِيعِيِّ الجِسْمَ المُطْلَقَ، وَكانَ صاحِبُ هٰذا الفَنِّ يُورِدُ مَباحِثَ الهَيُولَى وَالصُّورَةِ فِي الطَّبِيعِيّاتِ، أُشْكِلَ عَلَيْهِ أَنَّ الهَيُولَى وَالصُّورَةَ مِنْ أَجْزاءِ الجِسْمِ وَمُقَوِّماتِهِ، فَكَيْفَ يُورِدُ هٰذِهِ المَباحِثَ فِي الطَّبِيعِيّاتِ؟ وَاعْتُذِرَ مِنْ قِبَلِهِ أَنَّ هٰذِهِ المَباحِثَ اسْتِطْرادِيَّةٌ. وَثانِيها المَبادِي، وَالمَبادِي ما يُبْتَنَى عَلَيْهِ المَسائِلُ، وَهِيَ إِمّا تَصَوُّرِيَّةٌ، أَيْ حُدُودٌ تُورَدُ لِمَوْضُوعِ الصِّناعَةِ وَأَجْزائِهِ وَجُزْئِيّاتِهِ وَأَعْراضِهِ الذّاتِيَّةِ، أَوْ تَصْدِيقِيَّةٌ، وَهِيَ المُقَدِّماتُ الَّتِي تُؤَلَّفُ مِنْها قِياساتُهُ، إِمّا بَدِيهِيَّةٌ وَتُسَمَّى العُلُومَ المُتَعارَفَةَ، أَوْ غَيْرُ بَدِيهِيَّةٍ بَلْ نَظَرِيَّةٌ مُسَلَّمَةٌ: فَإِنْ كانَ التَّسْلِيمُ عَلَى سَبِيلِ حُسْنِ الظَّنِّ مِمَّنْ أَلْقاهُ إِلَيْهِ تُسَمَّى أُصُولًا مَوْضُوعَةً، وَإِنْ كانَ التَّسْلِيمُ مَعَ الاسْتِنْكارِ يُسَمَّى مُصادَرَةً. وَثالِثُها المَسائِلُ، وَهِيَ الَّتِي اشْتَمَلَ العِلْمُ عَلَيْها، وَيُحاوَلُ إِثْباتُها بِالدَّلِيلِ.

هر علمی سه امر دارد: نخست موضوع، و آن چیزی است که در علم از عوارضِ ذاتیِ لاحقِ آن بحث می‌شود؛ مانند بدنِ انسان برای علمِ طب، و کلمه و کلام برای علمِ نحو، و مقدارِ متصل برای علمِ هندسه، و معلومِ تصوری و معلومِ تصدیقی برای این صناعتِ من. و باید دانست که در علمی که [چیزی] موضوعِ آن است، نه از وجودِ موضوع بحث می‌شود و نه از ماهیتِ آن؛ پس طبیب از بدنِ انسان از آن حیث که موجود است، و جسمِ نامی است، یا حیوانِ ناطق است، بحث نمی‌کند، و نحوی از حقیقتِ کلمه و کلام [بحث نمی‌کند]. و از این رو، چون موضوعِ علمِ طبیعی جسمِ مطلق است، و صاحبِ این فن مباحثِ هیولی و صورت را در طبیعیات می‌آورد، بر او اشکال شد که هیولی و صورت از اجزا و مقوّماتِ جسم‌اند؛ پس چگونه این مباحث را در طبیعیات می‌آورد؟ و از جانبِ او عذر آورده شد که این مباحث استطرادی‌اند. دوم مبادی است، و مبادی آن است که مسائل بر آن بنا می‌شوند؛ و آن‌ها یا تصوری‌اند، یعنی حدودی که برای موضوعِ صناعت و اجزا و جزئیات و اعراضِ ذاتیِ آن آورده می‌شود؛ یا تصدیقی، و آن‌ها مقدماتی‌اند که قیاس‌هایش از آن‌ها تألیف می‌یابد: یا بدیهی‌اند، و علومِ متعارفه نامیده می‌شوند؛ یا بدیهی نیستند بلکه نظریِ مسلّم‌اند: پس اگر تسلیم از راهِ حسنِ ظن به کسی باشد که آن را القا کرده است، اصولِ موضوعه نامیده می‌شوند؛ و اگر تسلیم همراه با انکار باشد، مصادره نامیده می‌شود. سوم مسائل است، و آن‌ها چیزهایی‌اند که علم آن‌ها را در بر دارد و کوشیده می‌شود که با دلیل اثبات شوند.

al-Mirqāt · ص 62

فَصْلٌ فِي الرُّؤُوسِ الثَّمانِيَةِ

اعْلَمْ أَنَّ القُدَماءَ كانُوا يَذْكُرُونَ فِي مَبادِي الكُتُبِ أَشْياءَ ثَمانِيَةً، وَيُسَمُّونَها الرُّؤُوسَ الثَّمانِيَةَ: أَحَدُها الغَرَضُ، أَعْنِي العِلَّةَ الغائِيَّةَ؛ لِئَلّا يَكُونَ النّاظِرُ عابِثًا. وَثانِيها المَنْفَعَةُ؛ لِيَتَسَهَّلَ عَلَيْهِ المَشَقَّةُ فِي تَحْصِيلِهِ. وَثالِثُها التَّسْمِيَةُ أَعْنِي عُنْوانَ العِلْمِ؛ لِيَكُونَ عِنْدَ النّاظِرِ إِجْمالُ ما يُفَصِّلُهُ الغَرَضُ. وَرابِعُها المُؤَلِّفُ؛ لِيَسْكُنَ قَلْبُ المُتَعَلِّمِ. وَخامِسُها أَنَّهُ فِي أَيِّ مَرْتَبَةٍ هُوَ؛ لِيُعْلَمَ عَلَى أَيِّ عِلْمٍ يَجِبُ تَقْدِيمُهُ، وَعَنْ أَيِّ عِلْمٍ يَجِبُ تَأْخِيرُهُ. وَسادِسُها أَنَّهُ مِنْ أَيِّ عِلْمٍ هُوَ؛ لِيُطْلَبَ ما يَلِيقُ بِهِ. وَسابِعُها القِسْمَةُ، وَهُوَ أَبْوابُ العِلْمِ وَالكِتابِ. وَثامِنُها أَنْحاءُ التَّعْلِيمِ، وَهِيَ التَّقْسِيمُ وَالتَّحْلِيلُ وَالتَّحْدِيدُ وَالبُرْهانُ؛ لِيُعْرَفَ أَنَّ الكِتابَ مُشْتَمِلٌ عَلَى كُلِّها أَوْ بَعْضِها. أَقُولُ وَأَنا مُحَمَّد فَضْل إِمام الخَيْرآبادِيُّ: هٰذا آخِرُ ما أَرَدْنا جَمْعَهُ وَتَأْلِيفَهُ فِي هٰذِهِ الرِّسالَةِ مِنْ كُتُبِ الأَقْدَمِينَ وَكَلِماتِ المُتَأَخِّرِينَ، وَالغَرَضُ مِنْ هٰذا التَّأْلِيفِ لَيْسَ إِلّا تَعْلِيمَ المُبْتَدِئِينَ، وَتَسْهِيلَ الأَمْرِ عَلَى الطّالِبِينَ؛ فَإِنْ نَفَعَكَ أَيُّها الطّالِبُ الرّاغِبُ هٰذِهِ العُجالَةُ نَفْعًا يَسِيرًا فَلا تَنْسَنِي بِدُعاءِ حُسْنِ الخاتِمَةِ، وَالنَّجاةِ مِنَ الحاطِمَةِ. وَصَلَّى اللهُ عَلَى سَيِّدِنا مُحَمَّدٍ خاتَمِ النَّبِيِّينَ، أَوَّلًا وَآخِرًا وَظاهِرًا وَباطِنًا، وَالحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ العالَمِينَ.

بدان که قدما در آغازِ کتاب‌ها هشت چیز را یاد می‌کردند و آن‌ها را رئوسِ ثمانیه (سرفصل‌های هشت‌گانه) می‌نامیدند: نخست غرض، یعنی علتِ غایی، تا خواننده بیهوده‌کار نباشد. دوم منفعت، تا رنجِ تحصیلِ آن بر او آسان شود. سوم تسمیه، یعنی عنوانِ علم، تا نزدِ خواننده اجمالِ آنچه غرض به تفصیل بیان می‌کند حاضر باشد. چهارم مؤلف، تا دلِ متعلم آرام گیرد. پنجم اینکه در چه مرتبه‌ای است، تا دانسته شود که بر کدام علم باید مقدم شود و از کدام علم باید مؤخر شود. ششم اینکه از کدام علم است، تا آنچه سزاوارِ آن است جسته شود. هفتم قسمت، و آن ابوابِ علم و کتاب است. هشتم انحای تعلیم، و آن‌ها تقسیم و تحلیل و تحدید و برهان‌اند، تا دانسته شود که کتاب همهٔ آن‌ها را در بر دارد یا بعضی را. می‌گویم، و من محمد فضل امام خیرآبادی‌ام: این پایانِ چیزی است که خواستیم در این رساله از کتاب‌های پیشینیان و سخنانِ متأخران گرد آوریم و تألیف کنیم؛ و غرض از این تألیف جز آموزشِ مبتدیان و آسان کردنِ کار بر طالبان نیست. پس اگر این نوشتهٔ شتاب‌زده، ای طالبِ مشتاق، اندک سودی به تو رساند، مرا در دعا برای حسنِ خاتمه و رهایی از حاطمه [آتشِ درهم‌کوبنده] فراموش مکن. و درودِ خدا بر سرورِ ما محمد، خاتم‌النبیین، در آغاز و انجام و در ظاهر و باطن؛ و سپاس خدای را، پروردگارِ جهانیان.

al-Mirqāt · ص 63