Proof and its three kinds; the definition of the syllogism

حجت بر سه قسم است: یکی قیاس که آن استدلال است بحال کلی بر حال جزئی، چنانکه گوئی کل انسان حیوان و کل حیوان جسم فکل انسان جسم، پس استدلال کردی بحال حیوان که کلی است بر حال جزئی وی که انسان است؛ دوم استقرا که آن استدلال است بحال جزئیات بر حال کلی، چنانکه گوئی هر یک از انسان و طیور و بهائم فک اسفل را می جنبانند در حال مضغ پس جمیع حیوان چنین باشند، پس استدلال کردی بحال جزئیات حیوان که انسان و بهائم و طیور اند بر حال حیوان که کلی ایشانست؛ سوم تمثیل که آن استدلال است بحال جزئی بر حال جزئی دیگر، چنانکه گوئی نبیذ حرام است بنابر آنکه خمر حرام است زیرا که هر دو جزئی مسکر اند. فصل. استقرا و تمثیل مفید ظن باشند و قیاس مفید یقین باشد، پس عمده در باب تحصیل تصدیقات قیاس است، و آن عبارت است از قولی مؤلف از قضایا که لازم آید از وی لذاته قول دیگر، چنانکه گوئی عالم متغیر است و هر چه متغیر است حادث است، پس لازم آید که عالم حادث باشد. و قیاس دو قسم است: یکی اقترانی که در وی نتیجه یا نقیض نتیجه بالفعل مذکور نباشد چنانکه مذکور شد، و دوم استثنائی که در وی نتیجه یا نقیض نتیجه بالفعل مذکور باشد، چنانکه گوئی اگر این آدمی باشد حیوان باشد لیکن آدمی است پس حیوان باشد، لیکن حیوان نیست پس آدمی نیست.

Proof is of three kinds. The first is the syllogism, which is arguing from the state of a universal to the state of a particular, as when you say “every man is an animal, and every animal is a body, so every man is a body”: you have argued from the state of animal, which is a universal, to the state of its particular, which is man. The second is induction, which is arguing from the state of particulars to the state of the universal, as when you say “each of man, birds and beasts moves the lower jaw in chewing, so every animal is thus”: you have argued from the state of the particulars of animal — man, beasts and birds — to the state of animal, which is their universal. The third is analogy, which is arguing from the state of one particular to the state of another, as when you say “nabīdh is forbidden because wine is forbidden, since both are particulars of what intoxicates”. Section. Induction and analogy give probable belief, and the syllogism gives certainty; so the mainstay in gaining assents is the syllogism, which is a statement composed of propositions from which another statement follows of itself, as when you say “the world changes, and whatever changes came to be”, from which it follows that the world came to be. The syllogism is of two kinds: conjunctive, in which neither the conclusion nor its contradictory is stated as such, as has been mentioned; and exceptive, in which the conclusion or its contradictory is stated as such, as when you say “if this is a man, it is an animal; but it is a man, so it is an animal”, or “but it is not an animal, so it is not a man”.

رونوشتص 34–36