The exceptive syllogism

قیاس استثنائی بر دو قسم است: یکی اتصالی و دوم انفصالی. اتصالی آنست که مرکب باشد از متصلهٔ لزومیه با وضع مقدم، و آن را نتیجه وضع تالی باشد، چنانکه گوئی که اگر این جسم انسان باشد حیوان باشد لیکن انسان است پس حیوان باشد؛ یا مرکب از متصلهٔ لزومیه با رفع تالی، و آن را نتیجه رفع مقدم است، چنانکه گوئی در مثال مذکور لیکن حیوان نیست پس انسان نباشد. و اما انفصالی آنست که مرکب باشد از منفصلهٔ حقیقیه و وضع احد الجزئین، این را نتیجه رفع جزو دیگر باشد، و با رفع احد الجزئین آن را نتیجه وضع جزو دیگر باشد، پس او را چهار نتیجه باشد، چنانکه گوئی این عدد زوج است یا فرد لیکن زوج است پس فرد نیست، لیکن فرد است پس زوج نیست، لیکن زوج نیست پس فرد باشد، لیکن فرد نیست پس زوج باشد؛ یا مرکب باشد از منفصلهٔ مانعة الجمع با وضع احد الجزئین، و او را نتیجه رفع جزو دیگر باشد، پس او را دو نتیجه باشد، چنانکه گوئی این جسم یا شجر است یا حجر لیکن شجر است پس حجر نیست، لیکن حجر است پس شجر نیست؛ یا مرکب باشد از منفصلهٔ مانعة الخلو با رفع احد الجزئین، و او را نتیجه وضع جزو دیگر باشد، پس نتیجهٔ او دو است، چنانکه گوئی این جسم یا لا حجر است یا لا شجر لکن حجر است پس لا شجر باشد، لکن شجر است پس لا حجر باشد. تمام شد رسالهٔ کبری در علم منطق.

The exceptive syllogism is of two kinds, connective and disjunctive. The connective is made of a necessary connective with the affirmation of the antecedent, and its conclusion is the affirmation of the consequent, as when you say “if this body is a man, it is an animal; but it is a man, so it is an animal”; or of a necessary connective with the denial of the consequent, and its conclusion is the denial of the antecedent, as when you say in the same example “but it is not an animal, so it is not a man”. The disjunctive is made of a real disjunctive with the affirmation of one of its two parts, whose conclusion is the denial of the other part, or with the denial of one of its two parts, whose conclusion is the affirmation of the other part; so it has four conclusions, as when you say “this number is either even or odd; but it is even, so it is not odd; but it is odd, so it is not even; but it is not even, so it is odd; but it is not odd, so it is even”. Or it is made of a disjunctive that excludes being together with the affirmation of one of its parts, whose conclusion is the denial of the other; so it has two conclusions, as when you say “this body is either a tree or a stone; but it is a tree, so it is not a stone; but it is a stone, so it is not a tree”. Or it is made of a disjunctive that excludes being absent with the denial of one of its parts, whose conclusion is the affirmation of the other; so it too has two conclusions, as when you say “this body is either not a stone or not a tree; but it is a stone, so it is not a tree; but it is a tree, so it is not a stone”. Here ends the Kubrā on the science of logic.

رونوشتص 41–42